بنام خدا
پرویز زارع شاهمرسی
shahmarasi@yahoo.com
shahmarasi.persianblog.com
جغرافیای قره باغ کوهستانی
قرهباغ[1] سرزمینی است در جنوب قفقاز که اکنون رسماً در ترکیب جمهوری آذربایجان قرار دارد. این سرزمین باستانی به دو پارة جلگهای (سفلی) و کوهستانی (علیا) تقسیم شده است. بخش سفلی در شمال واقع شده که شهر گنجه مرکز آن است و قسمت کوهستانی آن با عنوان رسمی «استان خودفرمان قرهباغ کوهستانی»[2] "Mountainous Karabagh Autonomous District" شناخته میشود. قسمت کوهستانی تقریباً 5/12 درصد کل سرزمین قرهباغ را دربرگرفته است. مساحت این استان 4388 کیلومتر مربع[3]، درازای آن از جنوب به شمال 120 کیلومتر و پهنایش از خاور به باختر بین 35 تا 60 کیلومتر است. [4] این استان از 5 ناحیه (عسکران، مارتونی، دیزاق، شوشا و آغدره[5]) تشکیل میشود. دارای دو شهر به نامهای خانکندی(استپاناکرت) و شوشا، 5 شهرک، یک قصبه و 220 روستا است.
از دیدگاه موقعیت جغرافیایی بین 39 درجه و 25 دقیقه و 40 درجه و 30 دقیقه عرض شمالی[6] و 46 درجه و 20 دقیقه و 47 درجه و 20 دقیقه طول شرقی قرار دارد. قرهباغ از سوی شمال به کوههای قفقاز کوچک (موروداغ با قله 3724 متری جامیش داغی)، از باختر و جنوب به کوههای موسوم به قرهباغ (قلههای قیزقالاسی به بلندی 2843 متر، قیرخ قیز 2827 متر و بویوک کیره 2725 متر) و از خاور و شمال خاور، به کنارههای باختری دشت میل مغان و دشت قرهباغ میپیوندد.[7] حدود این منطقه در جنوب، از پل خداآفرین[8] آغاز و به پل شکسته بر روی رود ارس پایان میپذیرد. مرز قرهباغ در خاور، رود کُر است که در روستای جواد (صابرآباد کنونی) به رود ارس میپیوندد. رود گوران، حد شمالی را از مرز ایالت گنجه تا رود کُر[9] بوجود آورده است[10] و قلة کوههای کوشبَک، سالوارتلی و اَریکلی به عنوان پایانة این سرزمین در باختر شناخته میشوند. دشت گنجه – قازاخ بین دامنههای شمال خاوری کوههای قفقاز کوچک و رود کور قرار دارد. این دشت در شمال باختری به زمینهای هموار کارتلی پایین (در گرجستان) و در جنوب شرقی به دشت قرهباغ محدود میشود. بلندی این دشت از 100 تا 550 متر از سطح دریا در نوسان است.
جلگة کُر- ارس توسط رودهای کور و ارس به 5 قسمت تقسیم میشود: دشتهای شیروان، قرهباغ، [11] میل، مغان و سالیان. ارتفاع قسمتهای شرقی و مرکزی جلگه، پایینتر از سطح دریای آزاد است (در سواحل خزر تا 28 متر پایینتر از دریا)، در دامنة کوهها و دشتهای شیبدار به حدود 200 متر (در شمال) و بعضی جاها به 300 تا 400 متر میرسد. (محل تلاقی دشت قرهباغ و دامنة کوهها) در دشت قرهباغ بریدگیها و گودیهای زیادی وجود دارد. در این جلگه شبکة کانالهای آبیاری (شیروان بالا، قرهباغ بالا و مغان بزرگ) احداث شده است. آبهای زیرزمینی آن عمدتاً شوراند. کانالها و کولکتورهای زهکشی (شیروان – میل - قرهباغ – مغان و سالیان) کشیده شده است.
این ناحیه از دیدگاه اقلیمی، به سه منطقة آب و هوایی معتدل گرم، معتدل سرد و سرد تقسیم میشود. جنگلها 33 درصد زمینهای آن را پوشانده و در این جنگلها درختان میوهای همچون گردو، سیب، گلابی، گوجه سبز و زغال اخته پرورش یافتهاند. زمینهای کوهپایهای، زمستانهای خشک و تابستانهای ملایم و کوهستانهای بلند اقلیمی سرد دارند. متوسط درجه حرارت کوهپایهها در دی ماه 2 تا 5/0 درجه سانتیگراد، بلندیها 3 تا 4 درجه و در ماه خرداد بین 16 تا 25 و 14 تا 15 درجه است. [12] به طور میانگین هر سال در کوهپایهها و دشتها 400 تا 550 میلیمتر و در بلندیها بین 800 تا 900 میلیمتر باران میبارد. بارندگی در رشته کوه قرهباغ و فلات آتشفشانی آن در بهار، اوایل تابستان و پاییز صورت میگیرد. در این سرزمین کوههای بلندتر از 5000 متر یا قلههای آتشفشانی همچون اِلبروس یا البروز و کازبَک برافراشتهاند. بلندیهای رشته کوه موروداغ سراسر سال پوشیده از برف است. دربلندیهای 2000 تا 2300 متری، سبزهزارهای آلپی و نیمه آلپی گسترش یافتهاند. در سواحل رود کور و در پارهای موارد ارس، بیشهزارهای کوچک توغای (بلوط گرمسیری، تبریزی، بید، سنجد، گز، بید خادار) و در دشت قرهباغ جنگلهای گرمسیری (درخت بن و بلوط گرمسیری) وجود دارد. [13] این سرزمین از رودهای بزرگ همچون کور (با شاخههای تَرتَرچای[14]، اینجهچای، خاچینچای و قارقارچای) و ارس (با شاخههای کوندَلَنچای و قوروچای) بهره میگیرد.[15] رود ارس از دامنههای کوه بیسال در ترکیه سرچشمه گرفته و به دریای خزر میریزد. ارس به وسیلة آبهای زیرزمینی و برف تغذیه شده و آب آن از مارس تا ژوئن کاملاً بالا میآید. این رود قابل کشتیرانی نبوده و در بخش پایینی، برای آبیاری مورد استفاده قرار میگیرد. درازای آن 1072 کیلومتر و مساحت حوضة رود 102000 کیلومتر مربع است.
رود کور با درازای 1364 کیلومتر، در گرجستان، جمهوری آذربایجان و ترکیه جریان داشته و درازترین رودخانة قفقاز به شمار میآید. حوضة آن 18800 کیلومتر مربع پهنا دارد. در تأمین آب این رودخانه برف 36 درصد، آبهای زیرزمینی 30 درصد، باران 20 درصد و تودههای یخ 14 درصد سهم دارند. تأسیسات مهم برق هیدروالکتریک مینگه چِئویر و مخزنی با مساحت حدود 605 کیلومتر مربع و حجمی نزدیک به 16 کیلومتر مکعب بر روی این رود ساخته شده است. رود ترتر از بلندیهای قرهباغ (محلی به نام گَلین قایا در ارتفاع 3120متر) سرچشمه گرفته و شاخة چپ رود کور را به وجود میآورد.[16] این رود 184 کیلومتر درازا و 2650 کیلومتر مربع حوضة آبریز دارد. از آبهای زیرزمینی تغذیه شده، از آوریل تا ژوئن بالا میآید. از این رود برای آبیاری زمینهای کشاورزی بهره گرفته میشود. این رود در نواحی کَلبَجَر، آغدره و بَردع جریان دارد. جریان پایین دست آن، در دشت قرهباغ بوده و ارتفاع رود در مصب 3متر است.
در زمینهای پست و بلند قرهباغ، دریاچههای بسیاری وجود دارند. به طور مثال در بلندیهای آتشفشانی این ناحیه در ارتفاع 2729 متری، دریاچهای به نام آلا گؤل با مساحت 5 کیلومتر مربع و ژرفای 8 متر جای گرفته که بزرگترین دریاچة پدید آمده از تودههای یخ در قفقاز است. درازی این دریاچه حداکثر به 7/3 کیلومتر و پهنترین قسمت آن 9/2 کیلومتر است.[17] خاک قرهباغ را خاکهای شاه بلوطی رنگ، خاکهای کوهستانی، جنگلی قهوهای رنگ، کوهستانی، جنگلی خاکستری رنگ، کوهستانی، استپی سیاه رنگ و دیگر گونهها تشکیل میدهند. این ناحیه دارای کانهای پربار روی، مس، سرب، نقره، آزبست (در ساری بابای شوشا)، باروت، مرمر، تراورتن، گچ، گل نسوز، سنگهای آسیاب و تعداد بیش از 120 چشمه آب معدنی گازدار، آهندار و کربندار( به ویژه در نزدیکی شهر شوشا) میباشد که میتوان به چشمههای تورشسو، شیرلان، توغ، کیرس و زرداناشن اشاره کرد. در نواحی کلبجر و گئدهبیگ معادن مس وجود دارد. در ناحیة کلبجر معادن شوربولاق و آقایاتاق دارای منابع غنی جیوه بوده و بسیار معروفند. [18] آب معدنی «ایستی سو» در کلبجر[19] به جهت دارا بودن ویژگیهای کم نظیر، معروفیت جهانی دارد ولی از 10% آن بهرهبرداری میشود. جمعیت قرهباغ 10% در بلندیهای تا 500 متر، 86% بین 500 تا 1500 متر، 3% بین 1500 تا 2000 متر و 1% در بیش از 2000 متر بالاتر از سطح دریا پراکندهاند. [20] در جغرافیای تاریخی از قرهباغ به گونة سرزمینی پهناور، بلند و گذرناپذیر شمال ارس با یخچالهای طبیعی و زیبا، جنگلهای پوشیده از درختان و رستنیهای گوناگون در سایة جاودانة کوههای سر به فلک کشیده یاد شده است.[21]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . بنا به تحقیق نگارنده، این مناطق در جهان با نام قرهباغ شناخته میشوند:
- روستایی در یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان شیراز که مرکز آن طغرآباد است. رودخانهای نیز به این نام در آنجا جاری است که از کوههای قبله سرچشمه گرفته و پس از سیراب نمودن قرهباغ به دریاچة بهارلو میریزد.
- دهی از دهستانهای انزل بخش حومة شهرستان اورمیه که مرکز آن انزل است.
- دهی جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد قزوین
- منطقهای در استان کابل و زادگاه داود سرمد شاعر افغانی است که در 1358 شمسی به دست روسها کشته شد. قرهباغ در 37 مایلی جنوب غربی غزنین قرار دارد. در زمان حملة نادرشاه به هندوستان در سال 1738م/1151ه.ق، زمانی که سپاهیان ایرانی به قرهباغ رسیدند، حکمران غزنین به کابل گریخت. آنگاه قضات، دانشمندان و بزرگان غزنین همگی به قرهباغ آمده و در حضور نادرشاه تسلیم شدند. ن.ک:
لاکهارت، لارنس. نادرشاه آخرین کشورگشای آسیا. ترجمة اسماعیل افشار نادری. نشر دستان. 1377. تهران. ص 392
- دهی از دهستان طاغنکوه بخش فدیشة شهرستان نیشابور
- منطقهای در شمال رود ارس و در قلمرو جمهوری آذربایجان که مورد بحث این کتاب است.
[2] . در دایرة المعارف کلمبیا (دانشگاه کلمبیا آمریکا) چاپ 1947 ص 953 آمده است:
Autonomous province of mountainous karabagh
نام «قره باغ کوهستانی» در زبانهای مختلف: آذربایجانی:Dağlıq Qarabağ یا Yuxarı Qarabağ
ارمنی: Lernayin Gharabagh روسی: Нагорно-Карабах (Nagornyy Karabakh) لهستانی: Górski Karaklbach
چک: Náhorní Karabach اسپانیایی: Alto Karabaj فرانسوی: Haut-Karabagh مجار: Gorski Karabah
ایتالیایی: Kalnų Karabachas هلندی: Nagorno-Karabach رومانیایی: Nagorno-Karabah اسلواکی: Gorski Karabah
سوئدی: Nagorno-Karabach آلمانی: Bergkarabach پرتغالی: Nagorno-Karabakh . عربی : کاراباخ
[3] . برخی از پژوهشگران وسعت قرهباغ کوهستانی را 4400 و 4392 کیلومتر مربع گفتهاند. در دایرة المعارف بریتانیکا 4400 کیلومتر مربع آمده است. طبق نظر رسمی سفارت آذربایجان در ایران، مساحت قرهباغ کوهستانی 4388 کیلومتر است.
4. Aliyef,Egrar. Daglig Garabag.Elm. Baku.1989.Se.3
5 . آغدره را ارمنیان مارداکرت مینامند. در 63 کیلومتری شمال خان کندی و 41 کیلومتری جنوب غربی بردع و برسرراه بردع – ایستی سو واقع است. از بناهای باستانی آن معبد گانزاسار در روستای بانکلو، قلعة خانابرت، بازماندة قلعة گلستان، قلعة جرموک در قصبة جرابرد، کلیسا، معبد یاکوب مقدس در روستای کولاتاغ(635م)، معبد روستای ماغاویز(سدة 12م)، پل رودخانة ترتر، بازماندة قلعه در نزدیکی روستای ماغاویز (سدة 12 و 13 م)، پل رودخانة ترتر، معبد اورک در نزدیکی روستای طالش (سدة 12م)، معبد در مجاورت رود ترتر(سدة 12م)، قلعة ملیک حاتم در روستای قاساپت، معبد یکیش آراکل در روستای ماداگیز(سدة 12م) و ... را میتوان نام برد. تا 1939 جرابرد نام داشت. از 1930 شهرستان شد. 1705 کیلومترمربع وسعت، 2 شهر و 57 روستا دارد. به طور متوسط در هرکیلومترمربع 26 نفر ساکن هستند. در جنوب کوهستانی و در شمال مایل به دشت است. در شمال به سلسله کوههای موروداغ میپیوندند. اقلیمش در بسیاری جاها سرد ملایم و در بلندیها سرد است. دمای میانگین در ژانویه 1 تا 10- درجه و در ژوئیه 10 تا 25 درجه است. بارندگی سالانه 400 تا 900 میلیمتر است. رودخانه ترتر و خاچین از اراضی آن میگذرد. دریاچه کوهستانی قاراگؤل در آنجا قرار دارد. 44% مساحت شهرستان را بیشه زار (بلوط، پسته ، صمغ و ... ) تشکیل میدهد. چمنزارهای آلپی نیز موجود است. حیواناتی چون بز کوهی، سنجاب و خرس در آنجا زندگی میکنند. از پرندگانش نیز میتوان قرقاول و دراج را نام برد. نشریة بارکاماتیون از 1932 در آنجا منتشر میشد.
- خوناشئن اکنون مارتونی نامیده میشود.این نام گذاری به افتخار میاسنیکوف انجام گرفت. در 1930 شهرستان شد. در 41 کیلومتری خانکندی، در کنار جادة آغدام – فضولی و در ساحل رود خوناشئن در دامنة کوه واقع است. این شهرستان 779 کیلومترمربع وسعت، 2 شهر و 39 روستا دارد. کوهستانی پست است. بلندی آن از 10 تا 1000 متر است. اقلیمش در بیشتر جاها تابستانی خشک و گرم ملایم است. دمای میانگین در ژانویه 1- تا 2- درجه و در ژوئیه 24 تا 36 درجه است. بارندگی سالانه 400 تا 500 میلمیتر است. رودخانة خوناشئن و کؤندلن چای در این شهرستان واقعند. بیشهزارهایی با درختان برگ پهن دارد. روباه، شغال، خرگوش، موش صحرایی و کبک و کبوتر و ... از حیوانات آن است. قبرستان مارتونی (سدة 17) و قبرستان هاترک از آثار باستانی آن هستند. نشریة «آشخاتانک» از 1932 در آنجا منتشر میشد که از 1964 نام آن به «کمونیزم» تغییر یافت.
- هادروت در 437 کیلومتری باکو، 95 کیلومتری خانکندی، 49 کیلومتری ایستگاه راهآهن هورادیز، در درة رود قوزلوچای و در دامنة جنوبی کوه آرگو قرار دارد. کشت انگور و بافت فرش از شغلهای مهم مردم است. قبل از 1939 دیزاق نامیده میشد. این شهرستان در 1930 تشکیل شده است. یک شهر و 41 روستا دارد. اساساً در شمال کوهستانی و در جنوب پست است. بلندی آن از 500 تا 2725 متر(قلة بویوک کیرس) است. زمستانهای سرد و تابستانهای ملایم دارد. میانگین دمای ماهانه در ژانویه 0 تا 50 درجه و در ژوئیه 20 تا 24 درجه است. بارندگی سالانه 600 تا 800 میلیمتر است. معدن گرانیت در این شهرستان موجود است. رودخانههای قوزوچای و قوروچای در این شهرستان واقع هستند. خاک آن قهوهای جنگلی است. 9/21 هزار هکتار جنگل دارد. گرگ، روباه، سنجاب و موش زمینی از حیوانات آن است. به طور متوسط 21 نفر در هر کیلومتر مربع زندگی میکنند. سکونتگاههای بزرگ آن قصبة هادروت و روستای متس تاغلار و توغ است. معبد گوتیک در روستای متس تاغلار (1241م)، معبد روستای دولانلار و معبد سرخ در روستای توغ ( سدة 10 میلادی) از آثار باستانی آن است.
- عسکران در 17 کیلومتری شمال شرق خانکندی و در کنار جادة شوشة یولاخ – لاچین – نخجوان، ساحل چپ رود قارقار و در دامنة شمال شرقی سلسله کوههای قرهباغ قرار دارد. قلعة عسکران نیز در ساحل رست و چپ رود قارقار وقع و از سنگ رودخانه ساخته شده است. قلعة ساحل راست دارای برج و دیوارهای دولایه است. ضخامت دیوار 2 تا 3 متر است. اردوی ارتش روسیه در جنگ اول ایران و روس در نزدیک قلعه بود. مذاکرات صلح میان دو کشور نیز در این قلعه انجام شد. شهرستان عسکران در 1930 تشکیل شده و تا 1978 استپاناکرت نامیده میشد. 920 کیلومترمربع وسعت دارد. یک قصبه کارگری و 5 روستا دارد. اساساً کوهستانی و در طرف غرب سلسلة قرهباغ کشیده شده است. کوههای بلند آن قیزقالا (2843متر) و قیرخ قیز (2827متر) است. اقلیمش بیشتر گرم ملایم و در کوهها سرد است. میانگین دمای ماهانه در ژانویه -1 تا 1 درجه و در ژوئیه 22 تا 24 درجه است. بارندگی سالانه 500 تا 700 میلیمتر است. رودهایش به حوزههای کور و ارس میریزند. رودخانة مهم آن قارقار است. خاکش قهوهای چمنزاری است. 40% اراضی شهرستان را جنگل (بلوط، پسته و ...) پوشانده است. در کوههای بلند چمنزارهای آلپی وجود دارد. از حیوانات آن میتوان خرس، گربة جنگلی، گرگ، روباه، کبک و کبوتر را نام برد. به طور متوسط در هر کیلومتر مربع 21 نفر ساکن هستند. 96% اهالی روستایی هستند. مراکز مهم جمعیتی آن باللیجا، نوراگوغ، خرامورت؛ داش بولاق، چاناقچی و خانآباد است. از اراضی این شهرستان، راههای شوسه یولاخ – لاچین- نخجوان، فضولی - آغدره و یولاخ - خانکندی میگذرند. رقصی نیز به نام رقص عسکرانی در دستگاه 8-6 رقص آذربایجانی وجود دارد که جوانان عسکران در عروسی آن را به صورت تک، دوتایی و جمع اجرا میکنند.
- یکی از شهرهای مهم قرهباغ آغجابدیع است. در 374 کیلومتری باکو و در 45 کیلومتری ایستگاه راهآهن آغدام قرار دارد. از سالهای 1959 تا 19862 به شهر تبدیل شد. در دشت میل و قرهباغ واقع است. میان آن با شهرهای یولاخ، بردع، آغدام و ایمیشلی راههای شوسه وجود دارد. از آثار باستانی آن کامل تپه، نرگس تپه، قاراکوبر، جان تپه و قالاتپه است. مقابری نیز در اوچ تپه، شاه تپه و ... وجود دارد. در گورستانهای برجای مانده از قرون وسطی گوسفندهای سنگی وجود دارد. آغجابدیع از 1930 شهرستان شد ولی در 1963 به آغدام پیوست. در 1965 دوباره شهرستان شد. 1765 کیلومترمربع وسعت دارد. یک شهر و 44 روستا دارد. مرکز آن آغجابدیع است. اراضی آن هموار است و از شمال شرق به جنوب غرب بلندتر میشود. اقلیمش گرم ملایم است. میانگین دمای ماهانه در ژانویه از 1- تا 7 درجه و در اوت 25 تا 26 درجه است. بارندگی سالانه 300 تا 350 میلیمتر و شبکة رودخانههایش پراکنده است. از 45 کیلومتری شمال شرق آن، رودخانة کور میگذرد. از بخش مرکزی آن نیز رودخانة قارقار جاری است. از اراضی این شهرستان کانالهای آبیاری قرهباغ بالا و ارژنیکیدزه میگذرند. برکههای آب شور و در قسمتهای مرکزی آن شوره زار وجود دارد. 7/4 هزار هکتار جنگل دارد. جیران، گرگ، گراز، شغال، روباه، کفتار، خرگوش خاکستری، موش صحرایی آسیای کوچک، دراج ، کبوتر، قرقاول و ... میتوان نام برد. منطقه محافظت شدة آغ گؤل در این شهرستان است. به طور متوسط در هر کیلومترمربع 7/36 نفر زندگی میکنند. 3/70% اهالی روستایی هستند. روستاهای مهم آن هیندارخ، اوزئییرکند، خوجاوند، حاجی بدللی، حوسولو، شنلیک، یئنی قارادولاق و قارا وللی هستند. کشت پنبه و دامداری شغل اصلی مردم است. جادة شوسة باکو – یولاخ- ایمیشلی از این شهرستان میگذرد. خط هوایی میان باکو و آغجابدیع قبل از آغاز جنگ دایر بود. در دوران کمونیستی نشریة «سرعت» از 1932 منتشر میشد. از 1936 رادیو محلی آغاز به کار کرد. ذوالفقار صمداوغلو آدیگوزلوف خوانندة مشهور آذربایجان در 1898 در روستای قارادولاق (شائومیان کنونی) و اوزئییر حاجی بیگوف آهنگساز بزرگ آذربایجان و پدر موسیقی مدرن آذربایجان در روستایی متولد شد که اکنون اوزئییرکند نام گرفته است.
[6] . طول و عرض جغرافیایی گفته شده، به صورت تقریبی و توسط نگارنده به دست آمده است. جمهوری آذربایجان دارای 114 هزار کیلومتر مربع مساحت و 3514 کیلومتر مرز مشترک با ایران، ارمنستان، گرجستان، روسیه و دریای خزر است. 11 کیلومتر نیز با کشور ترکیه مرز مشترک دارد. این کشور در 38 درجه و 25 دقیقه تا 41 درجه و 55 دقیقه عرض شمالی و 44 درجه و 50 دقیقه تا 50 درجه و 51 دقیقه طول شرقی واقع است. برای آگاهی از مختصات جغرافیایی منطقة قفقاز ن.ک: امیراحمدیان، بهرام. جغرافیای کامل قفقاز. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. تهران. 1381
- اسدی کیا، بهناز. جمهوری آذربایجان. نشر وزارت خارجه. تهران. 1374
[7] . تکمیل همایون، ناصر. نگاهی به قرهباغ در مسیر تاریخ ایران. مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. سال2. شماره1. ص61
8 . برای آگاهی بیشتر دربارة گذشتة ارتباطات میان دو سوی رود ارس و پلهای واقع در آن و همچنین پل خداآفرین ن.ک:
- حافظ زاده، محمد. ارس در گذرگاه تاریخ. انتشارات نیا. تبریز. 1374
[9] . رود kyr . در زبان یونانی Y مثل زبانهای آلمانی و روسی صدای واو معدوله می رود یعنی Kurus با حذف us یونانی کور kyr یعنی kur میشود. فرانسویها k را طبق معمول به c تبدیل و سیروس میخوانند ولی انگلیسیها y را (آی) کرده و سیروس میگویند. عربها آن را نهرالکر و گرجیان کورو مینامند. ابوعبدالله بشاری مقدسی آن را نهرالملک نامیده و کسروی تبریزی برآن است که این رود به نام کوروش نامیده شده است به گفتة او، کوروش گونة یونانی نام کور است. در منابع قدیمی، کُر، الکور، متکواری و غیره نامیده شده است. کور بزرگترین رودخانة قفقاز است.
ن.ک: رضا، عنایت الله. آذربایجان و اران(آلبانیای قفقاز). مجلة مطالعات سیاسی و اقتصادی. شمارة 55 و56. ص12
10.Javanshir garabagi, mirza jamal. Garabag tarikhi. Yazichi.Baku.1989.Se.107-108
11 . دشت قرهباغ از شمالغرب به دشت گنجه – قازاخ، از غرب به کوههای قفقاز کوچک و موروداغ، از جنوب و جنوب شرق به دشت میل ختم میشود. به واسطة رودخانة کور از دشت شیروان جدا میشود. در دامنهها بلندیاش 500 متر است. سطحی به صورت پلکانی ضعیف است. تیرههای دوزداغ و گوگبوز در شمال غرب این دشت بوده و در بردع نیز یافت میشوند. اقلیمش گرم ملایم است. دمای میانگین در ژانویه 0 تا -2 درجه و در ژوئیه 27 درجه است. بارندگی سالانه 250 تا 350 میلیمتر است. در آن رودخانههای اینجه چای، ترتر، خاچین چای و قرقار جاری هستند که همگی آنها به کور میریزند. چون از این رودخانهها برای آبیاری استفاده میشود، بیشتر آنها به مصب نمیرسند. کانال قرهباغ از این دشت میگذرد. از چاههای زیرزمینی نیز استفاده میشود. این دشت نیمه صحرایی جنگلهایی با درختان صمغ، بلوط ارانی، نارون و ... دارد. در ساحل رود کور، جنگلهای کم پشت وجود دارد. در این دشت پنبه و انگور به دست میآید. دامداری جریان داشته و قشلاقهایی در آن قرار دارد. گفتنی آنکه ییلاق قرهباغ نیز از مناطق مهم جغرافیایی و اقتصادی این منطقه است. این ییلاق آتشفشانی میان زنگزور و رشته کوه قرهباغ واقع است. بیشتر مساحت آن در آذربایجان است. بلندی متوسط آن 2000 تا 2500 متر است. با رودخانه و درهها بخش بخش میشود. اقلیمش اساساً سرد و در جنوب گرم است. دمای میانگین ماهانه در ژانویه 0 تا 10- درجه در ژوئیه 10 تا 22 درجه است. 500 تا 800 میلیمتر درسال باران میبارد. رودخانههایش به کور و ارس میریزند. رودخانة ترتر، حوجازسو، زابوخ و بازارچای از این ییلاق سرچشمه میگیرند. در آن برکههای آلاگؤل و قاراگؤل وجود دارد. دارای چمنزارهای آلپی است. در کوههای میانه، بیشههای بلوط وجود دارد. دامداری، توتون کاری رونق دارد.
[12] . بهراد، عبدالاحد. قرهباغ در چشم انداز تاریخ. انتشارات ارک تبریز. 1372.ص15
[13] . امیراحمدی (امیراحمدیان)، بهرام. سرزمینهای آن سوی ارس- قرهباغ: پیشینة تاریخی و ریشههای درگیری. مجلة اطلاعات سیاسی و اقتصادی. شمارة 71-72. ص78. امیراحمدیان، بهرام. قرهباغ از دیرباز تاکنون: بررسی رویدادها. مجلة مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. شماره 4. بهار 1373. امیر احمدیان، بهرام. آذربایجان و مسئلة قرهباغ. مجلة رشد جغرافیا. شمارة 23. سال 1369
[14] . یک جهانگرد سدة میانی گفته است:«اگر میخواهی قرهباغ راببینی ، به وادی ترترچای سربزن». این وادی از نظر جغرافیا و طبیعت جایگاهی ویژه در قفقاز کوچک دارد. این دره که محل گذر کوچ روان از ییلاق به قشلاق است، آثاری از حوادث بسیار بر خود دارد. ین آثار عبارت است از: قلعههایی بر بالای کوههای بلند، مجموعة عبادتگاههای دینی، قراولخانه و سکونتگاههای موقتی. یکی از آثار مهم اینجا، معبد خوتاونگ است. طبق افسانه این معبد بر مزار آپستول فادده یکی از 12 حواری عیسی (ع) در سدة اول میلادی ساخته شده است. معبدی که اکنون موجود است، اساساً در سدة 13 ساخته شده است. این معبد شامل کلیسا، بناهای کمکی، مهمانخانه، قربانگاهها، دیوار قلعه و چند صومعه که تمام اینها را احاطه کرده است. یکی از نوشتههای موجود در معبد نشان میدهد که بسیاری از حکمرانان خاچین و حتی میناخاتون همسر حسن جلالی حکمران معروف آلبانی در سدة 13 در اینجا دفن شده اند. همچنین نوشتههایی از آرزوخاتون بانوی پرنفوذ زمانه باقی مانده است. صاحبان معبد، زمینداران بزرگی بوده و در حیات سیاسی و اقتصادی کشور نقش بزرگی داشتند. مخیتارقوش در خوتاونگ بوده و سنگی به یادگار گذاشته است. یکی دیگر از آثار مهم، سکونتگاه کالانکات محل تولد موسی کالانکاتویسکی (کالانکاتی) مورخ آلبان است. این شهر زیبا که در دامنة جنوبی موروداغ، ساحل راست ترترچای و درمیان جنگلهای سحرانگیز بنا شده است. یکی دیگر از آثار ترترچای، قانلی قایا است که لاچین قالا نیز نامیده میشود. این قلعه بر بالای پرتگاهی بر سر راه کنونی کلبجر-آغدره و در ساحل راست ترتر واقع است. مردم آن قوش قونماز مینامند. به نخستین اطلاعات دربارة این قلعه در آثار کیراکوس مورخ گنجه سدة 13 برمیخوریم. به نظر او این قلعه در سدة 12 از طرف حکمران خاچین برای مقابله با زمینداران محلی و دشمنان خارجی ساخته شده است. در زمان حملة مغول، بسیاری از اهالی به قلعه پناه بردند. اهالی قتل عام شدند و رد خون بر صخرهها باقی ماند. مردم این قلعه را قانلی قایا یعنی قلعه خونین نامیدند. اکنون آنجا زیارتگاه اهالی بومی است.
[15] . چای در ترکی یعنی رود و چایلاق یعنی رودخانه است. سیحون و جیحون در اصل به ترتیب سو هون (آب هون) و چای هون (رود هون) میباشد.
[16] . امیراحمدی (امیراحمدیان)، بهرام. جغرافیای قفقاز. انتشارات وزارت امور خارجه. 1376. تهران. ص36
[17] . اسدی کیا، بهناز. جمهوری آذربایجان. انتشارات وزارت امور خارجه. تهران. 1374. صص 2و5. همچنین ن.ک:
- جغرافیای جمهوری آذربایجان. مجلة آران. چاپ تبریز. شمارة 1. تابستان 1382.
[18] . امیراحمدیان، بهرام. جغرافیای کامل قفقاز. همان. ص 425 . همچنین ن.ک:
tarikhi. Azarnashr. Baku. 1992.se 16 Baikara,hosein. Azerbaijan istiglal mubarizasi
[19] . کلبجر در 458 کیلومتری باکو، 139 کیلومتری ایستگاه راهآهن بردع ، کنار جادة بردع- ایستی سو و در درة رود ترتر واقع است.
[20] . امیراحمدی، بهرام. سرزمینهای آن سوی ارس- قرهباغ: پیشینة تاریخی و ریشههای درگیری. همان. ص 78-81
[21] . تراب زاده ، منیژه و دیگران. ماهیت تحولات در آسیای مرکزی و قفقاز. وزارت امور خارجه. تهران. 1373. ص123
|
